Vertalers en vertalen in de middeleeuwen: een strijd tussen (Middel)Nederlands en Latijn

1.De taal van de middeleeuwen: een waaier aan vertaaltermen

In de middeleeuwen sprak men in de Nederlanden onder andere Middelnederlands. Bart Basamusca en Gerard Sonnemans halen in deel 6 van hun overzichtelijk werk Vertaalhistorie aan dat er maar liefst veertien verschillende termen voor ‘vertalen’ te vinden zijn in het Middelnederlands! Zo doet de middeleeuwse vertaler onder andere aan ‘gedietschen’, ‘verduytschen’, ‘vertieren’ en ‘bedieden’.⁽¹⁾ Die talige veelzijdigheid toont aan hoe belangrijk én complex het vertalen in die tijd al was: het is geen éénvormige activiteit, maar een reeks culturele handelingen met eigen nuances. 

2. Het Latijn als dominante taal

“Tot diep in de twaalfde eeuw werd de schrijfcultuur in de Nederlanden, zoals elders in Europa, vrijwel volledig gedomineerd door het Latijn, dat nog lang daarna belangrijk bleef in de Kerk, in bestuurszaken, de wetenschap en het onderwijs”, begint onderzoeker Dirk Schoenaers.⁽²⁾ Vertalingen naar het Latijn kwamen dan ook veel voor, terwijl vertalingen uit het Latijn naar de volkstaal zeldzaam bleven. Ook klassiekers waar je vast al eens van hebt gehoord in de lessen Nederlands zoals Van Den Vos Reynaerde werden vertaald vanuit het Middelnederlands naar het Latijn.

De enige ‘vertalingen’ naar het Nederlands of Frans die er waren zijn glossen, dit zijn verduidelijkingen van de Latijnse tekst, die dus vaak in het Nederlands of Frans in de marge werden aangebracht.⁽³⁾ De rol van het Latijn als superieure taal is ook hier prominent.

3. De invloed van Cicero en Hiëronymus op vertalers

De middeleeuwen ebben verder op de invloeden van Hiëronymus en Cicero, die we in onze eerste blogpost bespraken. Vertalers “beseften dat ze mochten experimenteren met de volgorde van woorden, zinnen en grotere tekstonderdelen, al hing de bewegingsruimte die ze daarbij hadden – zoals ook Hieronymus had opgemerkt – in enige mate af van het soort tekst waarmee ze aan de slag gingen”.⁽⁴⁾ Ze wilden “de stilistische kwaliteiten van hun model overtreffen, net zoals de grote Romeinse redenaars hun dat hadden voorgedaan”.⁽⁵⁾ Dit doet denken aan de vorige blogpost waar we de theorie van Cicero uitlegden, en die je hier kan lezen.

4. Lezen voor plezier: vertalen voor de adel en burgerij

 Middenin de twaalfde eeuw hadden de adel en stedelijke elite meer tijd en geld voor onstpanning. Daarom werden boeken een teken van rijkdom binnen deze hogere kringen. Omdat deze mensen weinig tot geen kennis van het Latijn hadden, in tegenstelling tot de geestelijke stand, werden er boeken vertaald naar de volkstaal.⁽⁶⁾ Deze evolutie leidde tot een toename van vertaalde verhalen, legenden en ridderromans.

5. Van mondeling naar schriftelijk: nieuwe noden in administratie en handel

 Vanaf het einde van de twaalfde eeuw groeide er nood aan financiële, juridische en commerciële documenten in de volkstaal. Waar tot voor kort alles mondeling geregeld werd, vereiste men nu een geschrift, en aangezien de meeste burgers het Latijn niet machtig waren, moest dit in de volkstaal. Vertalers speelden hier een cruciale rol in, door contracten, verklaringen en rekeningen toegankelijk te maken.

Vandaag zien we een duidelijke parallel met deze periode. In de context van internationale samenwerking en juridische transacties blijft nauwkeurige vertaling essentieel. Zeker wanneer het gaat om officiële documenten is de rol van (beëdigde) vertalers van juridische documenten van onschatbare waarde. Zij zorgen ervoor dat de juiste terminologie en rechtsgeldigheid gegarandeerd blijven.

6. Religieuze teksten en de hulp van Maria

De Middelnederlandse vertalers van religieuze teksten zoals de Bijbel voegden ook commentaren toe aan hun vertalingen. Hoogleraar Middelnederlandse tekstcultuur Bart Besamusca en auteur Gerard Sonnemans halen aan dat vertalers van mening waren dat “zonder nadere toelichting de vertaling haar doel voorbij zou schieten” en “de tekst duister zou blijven”.⁽⁷⁾ Daarbovenop was het merkbaar hoe religie ook de vertalers in de ban hield: vaak werd God of Maria aangesproken om hen bij te staan. Maria heeft de “traditionele rol als voorspreekstel van de mens bij God”; het was dus niet toevallig dat het haar hulp was die ingeroepen werd.⁽⁸⁾

7. De vertalersschool van Toledo en de verspreiding van kennis

Gedurende de 12^de en 13^de eeuw ontstond de School van Toledo. Deze vertalersschool bestond uit verschillende geleerden die filosofische en wetenschappelijke werken uit het Arabisch, het Hebreeuws en Oudgrieks vertaalden. Hierdoor kon waardevolle filosofische, medische en wiskundige kennis haar weg vinden naar West-Europa. Deze interlinguïstische brugfunctie van vertalen legde de basis voor vele latere intellectuele ontwikkelingen.

8. Juridisch vertalen en juridische vertalers in de 15de eeuw

Vanaf de 14^de eeuw was vertaler zijn niet enkel meer weggelegd voor geestelijken. Het was niet uitzonderlijk dat de notaris of stedelijk ambtenaar aan vertalen moest doen. Ook artsen zoals Jan Yperman (ca. 1260 tot ca. 1332) vertaalden medische handboeken vanuit het Latijn naar het Nederlands, en vulden deze ook aan met eigen ervaringen.⁽⁹⁾

Die praktijkgerichtheid zien we ook vandaag terug. Professionele vertalers zijn vaak gespecialiseerd in een bepaald domein. Denk bijvoorbeeld aan beëdigde vertalers Nederlands naar Engels, die niet alleen taalkundige expertise hebben, maar ook vertrouwd zijn met terminologie uit vakgebieden zoals recht, financiën of techniek. Net als hun middeleeuwse voorgangers combineren ze kennis met taalbeheersing.

Onder het graafschap Holland steeg het aantal documenten dat vertaald werd van en naar het Nederlands exponentieel.⁽¹⁰⁾ Onder andere de regel van Karel de Stoute, die werd ingevoerd in 1462, die bepaalde dat gerechtelijke stukken in het Nederlands onmiddellijk vertaald moeten worden naar het Latijn of Frans droeg hier sterk aan bij.⁽¹¹⁾

9. Een nieuw tijdsperk begint met de drukpers

Het einde van de middeleeuwen wordt symbolisch afgesloten met de uitvinding van de boekdrukkunst, door de Duitser Johannes Gutenberg (ca. 1397 tot 1468). Door deze nieuwe techniek kan kennis aan een sneltempo verspreid worden over Europa. Ook vertalingen bereiken zo een veel groter publiek.

Het is dankzij de evoluties die we net uit de doeken deden, dat vertalen de vorm heeft zoals we dit vandaag kennen. De middeleeuwen waren bijgevolg een zeer cruciale periode voor de vertaalsector, en hebben deze dan ook sterk vormgegeven.

10. Besluit: een fundament voor het vertalen van vandaag

De middeleeuwen vormden een cruciale periode in de geschiedenis van het vertalen. Van religieuze interpretaties tot juridische administratie en literaire toegankelijkheid: vertalers gaven vorm aan cultuur, communicatie en kennisoverdracht. Die fundamenten zijn nog steeds herkenbaar in het werk van hedendaagse taalprofessionals. Vooral in formele contexten blijft vertalen een vak waarbij nuance, precisie en contextbegrip essentieel zijn, net zoals honderden jaren geleden.

• Voetnoten & literatuurlijst

^{Alle bronnen werden voor het laatst geconsulteerd op 2 september 2026.} 

⁽¹⁾ Besamusca, Bart en Sonnemans, Gerard. Deel 6. De crumen diet volc niet eten en mochte. Nederlandse beschouwingen over vertalen tot 1550, Stichting Bibliographia Neerlandica, 1999, https://www.dbnl.org/tekst/besa001crum01_01/besa001crum01_01_0001.php.

⁽²⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 5, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽³⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 17, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽⁴⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 10, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽⁵⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 10, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽⁶⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 28, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽⁷⁾ Besamusca, Bart en Sonnemans, Gerard. Deel 6. De crumen diet volc niet eten en mochte. Nederlandse beschouwingen over vertalen tot 1550, Stichting Bibliographia Neerlandica, 1999, p. 12, https://www.dbnl.org/tekst/besa001crum01_01/besa001crum01_01_0001.php.  

⁽⁸⁾ Besamusca, Bart en Sonnemans, Gerard. Deel 6. De crumen diet volc niet eten en mochte. Nederlandse beschouwingen over vertalen tot 1550, Stichting Bibliographia Neerlandica, 1999, p. 14, https://www.dbnl.org/tekst/besa001crum01_01/besa001crum01_01_0001.php.

⁽⁹⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 84, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽¹⁰⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 6, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

⁽¹¹⁾ Schoenaers, Dirk. “Tot 1550: Advocaten van de volkstaal” in Schoenaers, Dirk et al. (red.), Vertalen in de Nederlanden: een cultuurgeschiedenis, Boom Uitgevers Amsterdam, 2021, p. 6, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3223072.

Literatuurlijst

Ren, Zhilin. “The Influence of Cicero’s Translation Theory on Translation Theory.” Journal of Education and Educational Research, nr. 5, 2023, pp. 188–190, https://drpress.org/ojs/index.php/jeer/article/view/11963#:~:text=Marcus%20Thulius%20Cicero%20was%20a,their%20impact%20on%20future%20generations.

• Over de auteur

Dit blogartikel werd geschreven door Geert Vancoillie.
Met een passie voor talen, vertalen en ondernemerschap, startte Geert Vancoillie in 1997 zijn vertaalbureau Crealingua op. Met bijna 30 jaar ervaring heeft Geert een schat aan expertise opgebouwd in beëdigde vertalingen, legalisatie en apostillering van bedrijfsdocumenten voor bedrijven, KMO’s en particulieren.

Geert Vancoillie heeft een dubbele academische achtergrond in taal- en letterkunde en bedrijfskunde. Hij is licentiaat Romaanse talen met een specialisatie in Italiaanse letterkunde (KUL) en behaalde ook een MBA aan de Vlerick Business School (UGENT).

Geert Vancoillie staat nog dagelijks met beide benen in de vertaalpraktijk. En heeft sinds 1997 al meer dan 5.000 ondernemers geholpen bij het beëdigd vertalen van belangrijke bedrijfsdocumenten. Hij is zelf een expert beëdigd vertaler erkend door de FOD Justitie.be voor Nederlands, Frans, Engels, Duits, Spaans en Italiaans. 

Met een uitgebreid netwerk van native vertalers biedt Crealingua.be eveneens beëdigde vertalingen aan in meer dan 40 talen.

• Over Crealingua.be

Vertaalbureau Crealingua is een officieel vertaalbureau met beëdigde vertalers erkend  door FOD Justitie.be. Crealingua is al sinds 1997 en dus bijna 30 jaar expert in  beëdigde vertalingen voor particulieren, bedrijven en de publieke sector. Vertrouwd door meer dan + 5.000 klanten. Met positieve reviews en een kwaliteitsscore van 9,2 /10.

Vertaalkantoor Crealingua is op vandaag uitgegroeid tot één van de marktleiders in Vlaanderen voor professionele en beëdigde vertalingen van alle documenten en beschikt over een uitgebreid team van:

•   Beëdigde vertalers
•   Juridische beëdigde vertalers
•   Marketing vertalers
•   HR-vertalers
•   Financiële vertalers
•   Technische vertalers