Vertalers, vertalingen en vertaalkunde in de 17de en 18de eeuw

1. Het Frans classicisme en de vrije vertalers van “les belles infidèles” in de 17de eeuw

Een belangrijke vertaler die lid was van de Franse Academie was Nicolas Perrot d’Ablancourt (1606 tot 1664). Deze jurist en vertaler was een aanhanger van “les belles infidèles”. Dit was een beweging waar vertalers niet letterlijk vertaalden, maar vooral de geest van de tekst overbrachten, en de tekst deden aanvoelen als een origineel werk door bijvoorbeeld culturele aspecten aan te passen, ook al was dit ten koste van de brontekst. Belangrijk was vooral de tekst aangenaam en leesbaar voor het publiek te maken.

De term werd geïntroduceerd door de dichter Gilles Ménage (1613 tot 1692), bij wie de teksten van Perrot d’Ablancourt deden denken aan een vrouw die mooi (belle), maar ontrouw (infidèle) was. De vertaler zelf had hier het volgende over te zeggen: “Cela n’est pas proprement de la traduction, mais cela vaut mieux que la traduction; et les Anciens ne traduisaient pas autrement”.⁽⁴⁾

Vandaag vinden we dit spanningsveld terug bij beëdigde erkende vertaalbureaus in Vlaanderen: ook zij moeten voldoen aan juridische precisie, maar zorgen tegelijk dat teksten begrijpelijk blijven voor hun doelpubliek.

1.1 Kritiek op letterlijke vertalingen

Als kritiek op deze ‘ontrouwe’ vertalingen kozen sommige vertalers ervoor om letterlijk te vertalen, en dus trouw te blijven aan de oorspronkelijke tekst. Dat de tekst voor het doelpubliek hierdoor minder aangenaam en leesbaar bleef, was dan maar zo. Vertaler Nicolas Amelot de la Houssaie (1634 tot 1706) gaf een poëtische kritiek op Perrot d’Ablancourt, die als volgt luidde: “Je conviendrois volontiers, que ce Traducteur a ôté les épines à son Auteur, pourvû que l’on tombât d’accord avec moi, qu’il lui a ôté ses roses avec ses épines.”⁽⁵⁾

In Italië verwezen critici naar les belles infidèles als traduttori traditori (vertalers-verraders). Deze uitdrukking impliceert dat vertalers en hun vertalingen niet te vertrouwen zijn; om het uit te drukken met een term van vertaler en professor Mark Davie: ze doen aan ‘obfuscation’ of ‘verduistering’⁽⁶⁾ Davie haalt echter verder aan dat dit juist hetgene is wat vertalers niet willen doen: “their aim is to make insights, experiences, perceptions which have been expressed in one language accessible to speakers of another. And because, by definition, this involves finding ways to express alien concepts from an alien culture, the process is necessarily imperfect, involving a succession of compromises in the search for an equivalent in the target language”⁽⁷⁾

In de hedendaagse praktijk zien we hetzelfde bij juridische vertalers Nederlands–Engels: absolute precisie is hier cruciaal, omdat één verkeerd woord in een contract juridische gevolgen kan hebben.

b.     1.2 Anne Dacier: een vertaalster die voor de gulden middenweg gaat

Een belangrijke vertaalster die zich afzette tegen les belles infidèles was de Franse vertaalster en filologe Anne Dacier (1545 tot 1720). Haar vertalingen van de Odysee (1708) en de Ilias (1699) werden lovend ontvangen. Ze distantieerde zich van les belles infidèles, maar wees ook de letterlijke vertaling af. Dacier zocht en vond een evenwicht: de vertaler “conserve l’esprit sans s’éloigner de la lettre”.⁽⁸⁾ Het gaat om “une traduction généreuse et noble, qui en s’attachant fortement aux idées de son original, cherche les beautez de sa langue, et rend ses images sans compter les mots.” ⁽⁹⁾

Net zoals Dacier toen, combineren moderne beëdigde vertalers Frans taalbeheersing met kennis van cultuur en recht, essentieel voor nauwkeurige én begrijpelijke juridische vertalingen voor internationale bedrijven.

Het is ook deze vertaalster die de strijd tussen de ‘modernen’ en ‘ouden’ zal doen opwakkeren, ook wel ‘la querelle des Anciens et des Modernes’ of ‘la querelle d’Homère’ genoemd.

c.        1.3 Een strijd tussen Franse vertalers: ‘anciens’ en ‘modernes’

Anne Dacier schreef “Des causes de la corruption du goût” of “Bederf van de smaak” in 1714, een kritiek op de bewerking van haar vertaling van de Ilias door (toneel)schrijver Antoine Houdar de la Motte (1672 tot 1731). Volgens Dacier had deze haar bewerking té vrij vertaald. Zij, als ‘ancien’, vond dat de klassieke vorm en schrijfstijl steeds gerespecteerd moest worden, terwijl de ‘modernes’ pleitten voor het rationalisme en het blinde respect voor de oudheid aan de kant willen zetten voor een open geest.⁽¹⁰⁾ De literatuur, het vertalen en het denken in het algemeen moet bevrijd worden van de last van de Oudheid.⁽¹¹⁾

H    1.4. Handel en diplomatie: een vertalersschool voor erkende vertalers in het Ottomaanse Rijk 

Ondertussen floreert de handel tussen Frankrijk en het Ottomaanse Rijk. Omdat de inheemse ‘dragomannen’ (vertalers uit het Ottomaanse Rijk) niet betrouwbaar waren omdat de diplomatieke geheimen van Frankrijk gelekt werden, richt politicus Jean-Baptiste Colbert (1619 tot 1683) in 1669 “l’école des jeunes de langues” op. Hij volgt het Venetiaanse model van de “Scuola dei Giovani della Lingua” in Istanbul. Kinderen, waarvan de jongste drie jaar, worden naar Constantinopel, het huidige Istanbul, gestuurd om er de Ottomaanse talen (onder andere Turks, Arabisch, Perzisch en Armeens) te leren. Uiteindelijk worden de jongeren op steeds latere leeftijd naar Turkije gestuurd, en krijgen ze eerst een opleiding in Parijs.⁽¹²⁾

Vandaag spelen beëdigde erkende vertaalbureaus in Vlaanderen een soortgelijke rol voor internationale handel: zij zorgen voor betrouwbare communicatie tussen bedrijven en overheden, waarbij discretie en nauwkeurigheid essentieel blijven.

De rode draad doorheen onze blogposts is dat het beroep van vertaler een zeer gevaarlijk beroep was in het verleden. Ook de dragomans moesten het vaak bekopen met fysiek geweld of zelfs gevangenschap, door de hoge Ottomaanse ambtenaren (pasja’s).⁽¹³⁾

2. De verlichting en nieuwe vrijheid voor Franse vertalers in de 18de eeuw

Na de ‘querelle des Anciens et des Modernes’ brak een nieuw tijdperk aan: de vrijheid van denken stond centraal, en er kwam een hekel aan vooraf vastgestelde en onveranderlijke regels.⁽¹⁴⁾ Religie (ook binnen de vertaling) komt op de achtergrond te staan, want de secularisatie van de samenleving is begonnen.

Toch merkt Balliu op dat alhoewel het denken veranderde, het schrift trouw bleef aan de klassieke oudheid.⁽¹⁵⁾ Langzaamaan zal tegen het einde van de 18^de eeuw de invloed van het classicisme afnemen, en zullen Franse vertalingen van teksten uit moderne talen, en niet het Grieks en het Latijn, de bovenhand nemen.

2.1 Buitenlandse literatuur werd vertaald

Eenmaal het classicisme achterwege gelaten werd, ontstond er een groeiende interesse in buitenlandse literatuur. Zo wordt de literatuur van Shakespeare uit Engeland, van Cervantes uit Spanje en van Dante uit Italië vertaald naar het Frans. Daarnaast werden ook teksten uit het Oosten vertaald naar het Frans, zoals de verhalenbundel Duizend-en-één-nacht. Naast literaire werken worden ook wetenschappelijke en filosofische werken vertaald, zoals deze van Newton, Hume en Locke.⁽¹⁶⁾

a.

3. Besluit: van vertalers uit het classicisme naar beëdigde en erkende vertalers in 2025

Alhoewel de 17^de eeuw begint met een fascinatie voor de klassieke oudheid, eindigt het classicisme in de 18^de eeuw en wordt er een nieuw tijdperk ingeluid. Vertalen wil niet enkel meer zeggen van en naar het Latijn en Grieks, maar ook Oosterse talen zoals Turks, Arabisch en Perzisch komen op de voorgrond. Ook wetenschappelijke en literaire teksten vanuit het Midden-Oosten treden Europa binnen. Langzaamaan krijgt de vertaalsector de vorm zoals we deze vandaag de dag kennen.

Vandaag is de vertaalsector breder dan ooit: juridische vertalers Nederlands–Engels en beëdigde vertalers Frans werken met een waaier aan onderwerpen, van internationale contracten tot technische handleidingen. 

• Voetnoten & literatuurlijst

^{Alle bronnen werden voor het laatst geconsulteerd op 2 september 2026.} 

⁽¹⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽²⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽³⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽⁴⁾ “Dit is niet enkel een vertaling, het is beter dan een vertaling; en de Ouden vertaalden niet anders.” Perrot d’Ablancourt, Nicolas. “Epistre” in Lucien de la traduction de N. Perrot Sr. D’Ablancourt, Paris, 1654, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8706947p.image.

⁽⁵⁾ “Ik ben het er zeker mee eens dat de vertaler de doornen uit het originele werk heeft verwijderd, als hij het ook eens is met mij dat hij de rozen ook mee heeft verwijderd.” Amelot De La Houssaie, Nicolas. La morale de tacite : De la flaterie, Paris, 1686, p. xxxv, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8717045b.texteImage.

⁽⁶⁾ Davie, Mark. “Traduttore traditore”, Oxford University Press Blog, 30 september 2012, https://blog.oup.com/2012/09/traduttore-traditore-translator-traitor-translation/.

⁽⁷⁾ “Hun doel is om inzichten, ervaringen, opvattingen die in de ene taal zijn uitgedrukt toegankelijk te maken voor de sprekers van een andere taal. Omdat dit altijd betekent dat men manieren moet vinden om vreemde concepten uit vreemde culturen uit te drukken, kan dit proces niet perfect uitgevoerd worden, en houdt dit verschillende compromissen in tijdens de zoektocht naar een equivalent in de doeltaal.” Davie, Mark. “Traduttore traditore”, Oxford University Press Blog, 30 september 2012, https://blog.oup.com/2012/09/traduttore-traditore-translator-traitor-translation/.

⁽⁸⁾ “Behoudt de geest zonder af te wijken van de letter.” Dacier, Anne. “Préface” in L’Illiade d’Homère traduite en français avec des remarques par Madame Dacier, Paris, 1719, I, p. xlv, https://scholarworks.umass.edu/bitstreams/229afd38-771a-492d-b619-8df345177ce4/download.

⁽⁹⁾ “Een genereuze en nobele vertaling die, door zich sterk te hechten aan de orginele ideeën, de schoonheid van de taal vindt en de beelden ervan weerfgeeft, zonder de woorden te tellen.” Dacier, Anne. “Préface” in L’Illiade d’Homère traduite en français avec des remarques par Madame Dacier, Paris, 1719, I, p. xliii, https://scholarworks.umass.edu/bitstreams/229afd38-771a-492d-b619-8df345177ce4/download.

⁽¹⁰⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽¹¹⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽¹²⁾ Hitzel, Frédéric. “L’école des jeunes de langues d’Istanbul” in Buti, Gilbert et al. (ed.), Langues et langages du commerce en Méditerranée et en Europe à l’époque moderne, Presses universitaires de Provence, 2020, pp. 23-31, https://books.openedition.org/pup/14522.

⁽¹³⁾ Farganel, Jean-Pierre. “L’école des jeunes de langue: At The Origin of Dynasties of Dragomans”, Bibliothèques d’Orient, https://heritage.bnf.fr/bibliothequesorient/en/lecole-jeunes-langue-origin-dynasties-dragomans#.

⁽¹⁴⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽¹⁵⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

⁽¹⁶⁾ Balliu, Christian. “Le classicisme français: une vision programmatique de la traduction” in D’Hulst, Lieven et al. (ed.), Au cœur de la traductologie: hommage à Michel Ballard, Artois Presses Université, 2019, pp. 57-66, https://books.openedition.org/apu/20448.

Literatuurlijst

Delisle, Jean. La traduction en citations, Les Presses de l’Université D’Ottawa, 2017, https://dokumen.pub/la-traduction-en-citations-florilege-9782760324602-2760324605.html.

• Over de auteur

Dit blogartikel werd geschreven door Geert Vancoillie.
Met een passie voor talen, vertalen en ondernemerschap, startte Geert Vancoillie in 1997 zijn vertaalbureau Crealingua op. Met bijna 30 jaar ervaring heeft Geert een schat aan expertise opgebouwd in beëdigde vertalingen, legalisatie en apostillering van bedrijfsdocumenten voor bedrijven, KMO’s en particulieren.

Geert Vancoillie heeft een dubbele academische achtergrond in taal- en letterkunde en bedrijfskunde. Hij is licentiaat Romaanse talen met een specialisatie in Italiaanse letterkunde (KUL) en behaalde ook een MBA aan de Vlerick Business School (UGENT).

Geert Vancoillie staat nog dagelijks met beide benen in de vertaalpraktijk. En heeft sinds 1997 al meer dan 5.000 ondernemers geholpen bij het beëdigd vertalen van belangrijke bedrijfsdocumenten. Hij is zelf een expert beëdigd vertaler erkend door de FOD Justitie.be voor Nederlands, Frans, Engels, Duits, Spaans en Italiaans. 

Met een uitgebreid netwerk van native vertalers biedt Crealingua.be eveneens beëdigde vertalingen aan in meer dan 40 talen.

• Over Crealingua.be

Vertaalbureau Crealingua is een officieel vertaalbureau met beëdigde vertalers erkend  door FOD Justitie.be. Crealingua is al sinds 1997 en dus bijna 30 jaar expert in  beëdigde vertalingen voor particulieren, bedrijven en de publieke sector. Vertrouwd door meer dan + 5.000 klanten. Met positieve reviews en een kwaliteitsscore van 9,2 /10.

Vertaalkantoor Crealingua is op vandaag uitgegroeid tot één van de marktleiders in Vlaanderen voor professionele en beëdigde vertalingen van alle documenten en beschikt over een uitgebreid team van:

•   Beëdigde vertalers
•   Juridische beëdigde vertalers
•   Marketing vertalers
•   HR-vertalers
•   Financiële vertalers
•   Technische vertalers